OSMANLI SARAYINDA AŞURE YAPIMI VE DAĞITIMI (XVIII.-XIX. YÜZYILLAR)

  • Fatma ÜNYAY AÇIKGÖZ Kırıkkale Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü

Özet

 10 Muharrem “Aşure Günü”nde en az on çeşit malzemeden oluşan aşurenin pişirilerek eşe-dosta, fakirlere dağıtılması Nuh peygamberin sünneti olarak kabul edilmiş ve bu sebeple de Aşure Günü tarih boyunca, kutsal bir gün olarak çeşitli şekillerde kutlanmıştır. Osmanlılarda bu günde aşure yapılıp dağıtılması gerek halk arasında gerekse saray ve devlet ricali arasında da görülmekte ve buna özen gösterildiği anlaşılmaktadır. Aşure Günü kutlamaları, saraydan başlamak üzere halk tabakası­na kadar uzanan Osmanlı sosyal hayatını canlandıran; birlik, beraberlik ve dayanışma duygularını kuvvetlendiren bir gelenek olarak varlığını sürdürmüştür. Bu konudaki çalışmalarda XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Osmanlı sarayında aşure yapımı ve dağıtımı üzerinde durulmadığı görülmektedir. Bu nedenle bu makalenin konusu XVIII. yüzyıl ve XIX. yüzyılın ilk yarısı arasında 10 Muharrem Aşure Günü’nde Osmanlı sarayında aşure yapımı ve dağıtımı ile ilgili uygulamaları içermektedir. Makale­deki bulguların Türk kültür tarihine katkı sağlaması amaçlanmaktadır. Konuyla ilgili olarak Osmanlı arşivlerinde XVIII. yüzyıl ve daha sonraki dönemlere ait bazı kayıtları teşrifat, cîb-i hümâyûn (ceyb-i hümâyûn) ve harc-ı hassa defterleri gibi belgelerden takip etmek mümkündür. Bunlar incelendiğinde sarayda yapılacak aşure için gerekli malzemeler, aşure yapımında ve dağıtımında kullanılan malze­meler, aşure dağıtılan kişiler ve bunları dağıtanlar, aşure pişirildiğinde yapılan ihsanlar, aşure geti­renlere verilen bahşişler ve giydirilen kürkler gibi ayrıntıları görmek mümkündür. Arşiv belgelerinin bize verdiği bu bilgiler, aynı zamanda saray görevlilerini ve bunların üç ayda bir aldıkları maaşlar ile özel günlerde aldıkları bahşişleri göstermeleri bakımından da önemlidir. Bu çalışmada kullanılan belgeler, XVIII. yüzyıl ve XIX. yüzyılın başlarını muhtevi olup, Osmanlı’nın son dönemlerinde aşure gününün dinî hayatındaki rolüne ilişkin anlatılara mutfak kültürü ve sosyal dayanışma bağlamında katkı sağlamaktadır.

Yazar Biyografisi

Fatma ÜNYAY AÇIKGÖZ, Kırıkkale Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü
Lisans- Gazi Ü. 1999Araştırma Görevlisi- Kırıkkale Ü. -1999Yüksek Lisans -Kırıkkale Ü. 2004Doktora- Gazi Üniversitesi 2012Dr. Öğretim Üyesi -2014 halen

Referanslar

Arşiv Belgeleri

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)

Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi (TSMA), Defter D. 840.

TSMA D. 2180.

TSMA, D. 2425/48.

TSMA D. 2425/76.

TSMA D. 2427/34.

TSMA. D. 2432/03.

TSMA. D. 10514.

BOA. Teşrifat Deffterleri (DTŞF) Defter ( d.) 26062.

BOA. D.TŞF d. 26097.

BOA. Cevdet Saray Mesalihi (CSM) 16/841.

BOA. C.SM 18/935.

BOA. C. SM 79/4000.

BOA. C.SM 95/4776.

BOA. C.SM 147/7383.

BOA. C.SM 148/7425.

BOA. C.SM, 150/ 7507.

BOA. C.SM 158/7931.

BOA. C.SM 161/866.

BOA. Cevdet Dahiliye (C.DH) 239/11920.

Telif ve Tetkik Eserler

Abdülaziz Bey. (1995). Osmanlı Adet, Merasim ve Tabirleri (Toplum Hayatı), Haz. Kazım Ansan-D.Ansan Günay, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Araz, Nezihe, (2000). “Osmanlı Mutfağı”, Hünkar Beğendi-700 Yıllık Mutfak Kültürü, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 7-19.

Baş, Eyüp. (2004).“Aşûre Günü, Tarihsel Boyutu ve Osmanlı Dini Hayatındaki Yeri Üzerine Düşünceler”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLV, 1, Ankara, 167-190.

Bilgin, Arif. (2004). Osmanlı Saray Mutfağı (1453-1650), İstanbul: Kitabevi Yayınları, İstanbul.

Efdalüddin (Tekiner). (1941). “Âşûra-Sarayda Âşûra Tevzi’ Merasimi” , İslam-Türk Ansiklopedisi, I, İstanbul: Asar-ı İlmiye Kütüphanesi, 612-614.

Göktaş, Uğur. (1994). “Muharrem Adetleri”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 5, İstanbul: Kültür Bakanlığı – Tarih Vakfı, 372-373.

Gürsoy, Deniz. (2004b). “Sarayda Mutfak Teşkilatı”, Tarihin Süzgecinde Mutfak Kültürümüz, İstanbul: Oğlak Yayıncılık, 95-111.

Gürsoy, Deniz. (2004a). “14. ve 15. yüzyıllarda Yemek”, Tarihin Süzgecinde Mutfak Kültürümüz, İstanbul: Oğlak Yayıncılık, 112-117.

Işın, Priscilla Mary. (2008). Gülbeşeker Türk Tatlıları Tarihi, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.

Kartalcık, Vedat. (2008). “Anadolu Ağızlarında Üzüm Adlandırmaları”, Turkish Studies, 3/5, Fall.

Koçu, R. Ekrem. (1960b). “Aşûre”, İstanbul Ansiklopedisi, 3, İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1178.

Koçu, R. Ekrem. (1960a). “Aşûre Baklası”, İstanbul Ansiklopedisi, 3, İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi , 1178.

Musahipzade Celal. (1992). Eski İstanbul Yaşayışı, İstanbul: İletişim Yayınları.

Pakalın. M. Zeki. (1993a), Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, I, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Pakalın. M. Zeki. (1993b). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, II, İstanbul: MEB Yayınları.

Sema, Sadri. (2008). Eski İstanbul Hatıraları, İstanbul: Kitabevi Yayınları.

Şeker, Mehmet. (1997). Gelibolulu Mustafa Ali ve Mevaidü’n-nefais Fi Kavaidü’l-Mecalis, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Ülkütaşır, M. Şakir. (1941). “Âşûra-Halkiyat”, İslam-Türk Ansiklopedisi, İstanbul: Asarı İlmiye Kütüphanesi Neşriyatı, 611-612.

Ünver, A. Süheyl. (1952). Fatih Devri Yemekleri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü.

Yayınlanmış
2019-06-19